Verslag online bijeenkomst over mogelijke rechtspersonen voor groene burgerinitiatieven

Een bijeenkomst in samenwerking met Nysingh advocaten en notarissen, op 21 april 2021 (13.00-14.30 uur) via MS Teams.

Rosalie van Dam (Gelderse Natuurmakers/Wageningen Environmental Research) heet de 60 deelnemers van harte welkom bij deze online bijeenkomst voor Gelderse groene burgerinitiatieven over mogelijke rechtsvormen. We zien dat veel mensen op een informele wijze van start gaan met een initiatief en vervolgens zoekende zijn welke formele rechtsvorm daar dan eventueel het meest passend bij is. We wilden dus graag een keer centraal stellen welke opties er zijn in de rechtsvormen voor groene burgerinitiatieven en welke afwegingen daarbij belangrijk zijn. Denk daarbij aan afwegingen over verantwoordelijkheden, mandaten, besluitvorming, vertegenwoordiging en aansprakelijkheid van betrokkenen.

Deze bijeenkomst is een samenwerking van de Gelderse Natuurmakers met Nysingh advocaten en notarissen, in de personen van Bram Mulder ten Kate en Carola van Andel. Carola is naast advocaat bij Nysingh ook kartrekker bij het initiatief De Herenboeren in Arnhem, en actief in de MVO commissie van Nysingh en zo in contact gekomen met de Gelderse Natuurmakers. Bram is kandidaat notaris bij Nysingh en begeleid MVO initiatieven en soms dus ook burgerinitiatieven bij het vinden en oprichten van een passende rechtspersoon.

Irini Salverda (Gelderse Natuurmakers/WENR) vertelt dat de Gelderse Natuurmakers een netwerk is van Gelderse groene initiatiefnemers die via bijeenkomsten elkaar ontmoeten, met elkaar uitwisselen en van elkaar leren. Maar ook Gelderse organisaties die initiatieven ondersteunen kunnen aanhaken bij het netwerk. Tot nu toe hebben we fysieke bijeenkomsten georganiseerd zodat mensen elkaar makkelijk kunnen uitwisselen en netwerken. Als gevolg van corona is dit de eerste online bijeenkomst die we organiseren. De bijeenkomsten zijn meestal op een locatie van een Gelders groen initiatief, zodat een kijkje in de keuken kan worden genomen en de locatie en de concrete praktijk inspirerend werken. Soms organiseren we een thematische bijeenkomst, zoals nu over mogelijke rechtsvormen. De Gelderse Natuurmakers organiseren we in opdracht van de provincie Gelderland in het kader van hun subsidieregeling Burgerbetrokkenheid bij natuur, groen en landschap.

Presentatie over mogelijke rechtsvormen voor groene bewonersinitiatieven door Bram Mulder ten Kate

Zie hier de presentatie van Bram en een toelichting bij zijn presentatie.

Korte toelichting op de Maatschappelijke BV door Rene Reumer

Rene Reumer is eigenaar van en impact strateeg bij Wark House, een sociale onderneming. Hij vertelt over de ontwikkeling van een nieuwe rechtsvorm: de maatschappelijke BV. Hij is betrokken bij de reflectie op het wetsvoorstel dat nu in ontwikkeling is bij het ministerie van EZ. Doel van de nieuwe rechtsvorm is de herkenning en erkenning van de maatschappelijke doelstelling van een BV (van een sociale onderneming). Bij een BVm staat maatschappelijke impact steeds voorop. De status van een maatschappelijke BV zou moeten worden toegekend via de notaris. Die bekijkt of een BV voldoet aan de criteria van een maatschappelijke BV. Zie de presentatie voor de 5 uitgangspunten waaraan moet je voldoen. Dit statusmodel is alleen voor BV’s niet voor maatschappen of VOF’s. Wat is precies het voordeel van deze speciale status? Dat is voor nu de herkenning en erkenning van de maatschappelijke waardecreatie van je initiatief of onderneming. Er is nog geen voordeel zoals een ANBI status (belastingtechnische voordelen zijn dus nog niet aan de orde). Maar er ontstaat wel een duidelijk beeld van hoeveel maatschappelijke ondernemers er eigenlijk zijn en wat ze doen. Wellicht dat hier later nog voordelen uit voortkomen. Je kunt verdere vragen aan Rene stellen via de mail: info@warkhouse.nl. Zie ook zijn presentatie.

Toelichting op het keuzeproces voor een rechtsvorm voor de Herenboeren Arnhem door Carola van Andel

Carola vertelt over het proces van hoe het initiatief De Herenboeren in Arnhem langzaam handen en voeten kreeg o.a. via het oprichten van een rechtsvorm. Er is al een landelijke beweging van Herenboeren waardoor er al het een en ander is uitgezocht. Het is een kleinschalig boerenbedrijf van 15-20 ha waarbij de betrokken 200 huishoudens samen de onderneming vormen en samen de risico’s dragen. Gebaseerd op natuurinclusief boeren. De boer is in loondienst bij de huishoudens. In Loenen en Apeldoorn bestaat het al. In Arnhem nog in opstart en op zoek naar grond. Hoe organiseer je je initiatief? Zie de fases die de landelijke beweging onderscheidt in de PowerPoint. In de oriëntatiefase wordt geadviseerd om een stichting op te richten. Zodat je kunt deelnemen aan het handelsverkeer en bijvoorbeeld een bankrekening kunt openen en subsidie kunt ontvangen. In Arnhem hebben ze dat niet gedaan. Ze hebben meteen een coöperatie opgericht. Omdat je dan niet 2 keer naar de notaris moet. Ze vonden het anders te veel juridisch opgetuigd. Samen met Bram hebben ze geformuleerd in welke stoffelijke behoefte de coöperatie moet gaan voorzien, namelijk: Samen duurzaam voedsel verbouwen. Dit is bewust erg breed geformuleerd. Er zijn nu 3 bestuursleden: een voorzitter, penningmeester en secretaris. Nu nog met z’n drieën zeggenschap. Ze willen eerst een locatie vinden en daarna de mogelijkheid dat er huishoudens lid kunnen worden, en dus ook zeggenschap krijgen. Zie hier voor haar presentatie.

Reactie Bram: Er zijn modelstatuten van de landelijke beweging Herenboeren. Maar dat is niet zaligmakend, dat kun je aanpassen. Ook qua rechtsvorm, het zou bijvoorbeeld ook een stichting kunnen zijn. Bij een vermogensinbreng door de huishoudens of een exploitatieafspraak is het echter beter om een coöperatie te zijn omdat de huishoudens dan leden zijn. De verbondenheid van de leden is in een coöperatie wettelijk verankerd en dat is wel aantrekkelijker. Omdat een stichting geen leden heeft is een stichting in dit licht niet zo handig, maar je kunt natuurlijk wel afspraken maken over bijvoorbeeld de vermogensinbreng.

Bespreken ingebrachte casus: burgerinitiatief beheer Kleine Willemswaard in Tiel

Emmie Nuijen vertelt over het initiatief voor het beheer van de Kleine Willemswaard in Tiel. Zij heeft een eigen bedrijf: Rivier Actief. Voor Ark natuurontwikkeling is ze ingehuurd om ‘omgevingsmanagement’ te doen in de Kleine Willemswaard. Om de betrokkenheid van Tielenaren te vergroten bij deze uiterwaard. De uiterwaard is van landbouw naar natuur omgeturnd. Het natuurlijke beheer is 3 jaar door Ark gedaan. Ark draagt nu het beheer over aan nieuwe beheerder. Hoe kan worden geborgd dat het natuurlijke beheer wordt voortgezet? Hoe kunnen de bewoners dat monitoren en beïnvloeden? Ze willen daarvoor een burgercollectief oprichten met mensen die eerder hun betrokkenheid hebben getoond. Er zitten nu 12 bewoners in de zogenaamde Waardgroep. Misschien formaliseren in een stichting, of anders een werkgroep worden in een al bestaande lokale stichting?

Reactie Bram: Eigendom en beheer ligt niet bij de burger. Het burgercollectief wil gesprekspartner zijn voor de toekomstige beheerder om te zorgen dat het natuurlijke beheer wordt voortgezet. Ogen en oren in het veld, de beheerder helpen, rondleidingen geven, etc. Dan is er dus geen rechtspersoon nodig om een actief of een registergoed (namelijk een stuk grond) in handen te krijgen. Hoogstens dat de groep op termijn wel contracten wilt kunnen afsluiten of overeenkomsten wilt kunnen ondertekenen. Dan is het wel handig om een rechtspersoon te hebben om rechten en verplichtingen aan te kunnen gaan. Een andere reden is dat je misschien de gesprekspartners overzichtelijk wilt houden. Dus dat een aantal personen aangewezen zijn (in dit geval het bestuur) die na raadpleging van de leden de gesprekken kunnen voeren met andere belangengroepen of de beheerder. Dan zou je dus een verenging kunnen oprichten, of eerst een informele vereniging zonder rechtspersoonlijkheid. Want je hoeft het niet meteen te formaliseren. Je zou het pas kunnen formaliseren als je handelingen gaat doen waar veel aansprakelijkheden aan verbonden zijn. Dan moet je de statuten vastleggen in een notariële acte en moet je je inschrijven in het handelsregister. Een stichting zou ook kunnen. Alleen is de verbinding met de leden dan minder sterk.

Ruimte voor vragen van andere initiatieven

Een deelnemer vraagt of het bij een initiatief (dat streeft naar een soort van herenboerderij) ook mogelijk is om een coöperatie op te richten met lokale ondernemers in plaats van met natuurlijke personen. Reactie Bram: Ja naast individuen kunnen ook rechtspersonen leden zijn van een coöperatie. Kijk wel wie de gesprekspartners achter deze rechtspersonen zijn, dus de bestuurders en hoe dat geregeld is in de statuten. Zodat je goed weet wie je gesprekspartners zijn en welke dynamiek er geldt, ook bij eventuele veranderingen zoals wijziging van eigendom. Daar moet je bij de opstelling van je eigen statuten wel rekening mee houden.

Een deelnemer wil een landgoed kopen met een aantal gezinnen om er te wonen en er later een tuinderij te exploiteren en een voedselbos te realiseren. Ze willen nu subsidie kunnen verwerven, en als groep de grond kunnen aankopen. Ze denken nu aan het oprichten van een verening. Maar omdat de tuinderij commercieel bedoeld is voor de markt, zullen er straks ook inkomsten zijn. Reactie Bram: Je zou het bewonerscollectief kunnen onderbrengen in een vereniging of coöperatie. De winsten zouden kunnen worden uitgekeerd aan de leden van de coöperatie. Bij een vereniging kan dat niet. De verschillende ‘projecten’ zoals de tuinderij zouden ook in aparte rechtspersonen kunnen worden ondergebracht. Of je in deze fase een rechtspersoon nodig hebt om subsidie te kunnen verwerven hangt af van de voorwaarden van de subsidievetrekkers. Dat geldt ook voor het verkrijgen van financiering voor de aankoop van het landgoed. Een rechtsvorm wordt meestal wel serieuzer genomen. Zeker als er ook geld in de rechtsvorm zit.

Een deelnemer is betrokken bij een initiatief waarbij een familiebedrijf op een stuk grond van 1,5 ha een zelfoogsttuin wilt realiseren en later een voedselbos. Het terrein is in eigendom van de BV. Ze willen de tuin laten runnen door vrijwilligers, en daarnaast een professionele tuinder in dienst nemen. Ze willen geen winst maken maar hebben een maatschappelijk doel voor het dorp. Welk overwegingen meten we maken om naast het familiebedrijf dit burgerinitiatief op te zetten? Reactie Bram: Het hangt af van je doel. Als je alleen gesprekspartner wilt zijn dan is alleen een informele vorm nodig. Als je handelingen wilt doen met meer aansprakelijkheid dan moet je het in een formele rechtsvorm gieten. Als je winst wilt gaan maken en uitkeren heeft dat gevolgen voor welke rechtspersoon je kiest. En hoeveel burgers wil je betrokken hebben bij je initiatief? Op welke manier? Is dat meer op afstand dan is een stichting prima. Of wil je meer betrokkenheid? Dan eerder een vereniging of coöperatie. In dit geval lijkt een stichting prima die dan de werkgever is van de tuinder. Het is dan wel belangrijk om goede afspraken te maken met de begunstigers die de bijdragen storten om de tuinder te kunnen betalen. Of anders kun je het in een vereniging of coöperatie via de jaarlijkse contributie van de leden regelen.

Een deelnemer schetst dat er in Renkum 5 of 6 duurzaamheidinitiatieven zijn die niet zo veel zin hebben in het ‘gedoe van georganiseer’ en daarom informele groepen blijven. Maar daardoor komen ze wel wat obstakels tegen zoals ten aanzien van vertegenwoordiging of het aanschaffen van zaken omdat er geen bankrekening is. Daarom is het wellicht een optie om een overkoepelend orgaan op te richten waarmee dat soort dingen kunnen worden geregeld voor die groepen. Reactie Bram: Ja een vereniging of coöperatie zou kunnen worden opgericht met afvaardiging vanuit de informele groepen. Die informele groepen zijn dan afdelingen die vertegenwoordigers afvaardigen als leden van de vereniging of coöperatie. Zo organiseer je inspraak en hou je het overzichtelijk. Als er winst gemaakt zou worden dan heb je een coöperatie nodig om uit te kunnen keren, dat kan niet met een vereniging. Maar een coöperatie betekent niet dat je winst móet maken.

Afronding

Carola geeft aan dat als initiatieven in de fase zijn dat ze goed weten wat hun doel is en welke richting ze op willen, ze dan contact kunnen opnemen met Nysingh met een vervolgvraag. Dan kan Bram via een aanvraag bij de MVO commissie pro bono verder meedenken in het keuzeproces ten aanzien van het oprichten van een rechtspersoon. Neem hiervoor dan contact op met Carola van Andel: carola.vanandel@nysingh.nl

Rosalie bedankt iedereen hartelijk voor hun inbreng en verwijst naar de volgende bijeenkomst van de Gelderse Natuurmakers die zal gaan over maatschappelijke voedselbossen. Deze bijeenkomst wordt waarschijnlijk na de zomervakantie fysiek georganiseerd op Landgoed Grootstal in Nijmegen.

Delen? Graag!